Een van de meest opvallende culturele fenomenen van de laatste jaren is de sterke drang naar herinneren. Cultuurcritici constateren met betrekking tot het culturele geheugen, dat onze huidige Westerse samenleving zich in een crisis bevindt. Uit angst om te vergeten is er een obsessie ontstaan om te blijven herinneren. Huyssen schrijft in zijn artikel ‘Present Pasts: Media, Politics, Amnesia’ (2000) dat het herinneren als een sleutelbegrip voor onze westerse maatschappij kan worden gezien. [32]
Mozart kwam op 27 januari 1756 in het Oostenrijkse Salzburg ter wereld. Zijn bestaan werd in 2006 gevierd met talloze concerten, nieuwe cd- en boekuitgaven, congressen en exposities. Zeker 25 landen, waaronder ook Nederland, zenden het live programma ‘24hours Mozart’, met concerten uit allerlei plaatsen. Centraal in deze herdenking stond Salzburg, waar Mozart werd geboren en muzikaal werd ontwikkeld door zijn vader. Wenen was de plaats waar hij de laatste tien jaar van zijn leven woonde. Hij vierde er zijn grootste triomfen, trouwde er en ontmoette de keizerlijke familie. Mozart overleed in 1791. In amper 35 jaar die Mozart leefde, schreef hij meer dan zeshonderd complete werken, waaronder missen, opera’s, symfonische werken, pianoconcerten, strijkkwartetten en pianosonates.
Dankzij dit grote evenement hebben beide steden die na de Tweede Wereldoorlog min of meer in de vergetelheid zijn geraakt een nieuwe impuls gekregen. Wenen en Salzburg hebben dankzij het Mozartjaar een ware metamorfose ondergaan en hebben zodoende de naam van ‘Mozartstad’ gekregen. Dankzij dit evenement hebben beide plaatsen een plek verworven in ons cultureel geheugen. Nora noemt dergelijke plaatsen een ‘lieux de mémoire’ of in de woorden van Wesseling ‘plaatsen van herinneren’ [33] Volgens Nora is een ‘lieux de mémoire’ de uitkristallisering van een visie op het verleden die vast verbonden is met een bepaalde plaats in letterlijke of figuurlijke betekenis. [34]
II. Remediëren
Dankzij de grote ontwikkelingen op het gebied van mediatechniek was het, zoals de artistieke directeur Marboe graag wilde, mogelijk om Mozart vanuit verschillende invalshoeken te belichten. [35] Zo werden de bestaande herinneringen over Mozart in nieuwe mediumvormen gegoten en is er daardoor sprake van remediëring. Dit houdt in dat media elkaar en zichzelf constant hermaken en hergebruiken. Bolter en Grusin over remediëring: “Again, we call the representation of one medium in another remediation, and we will argue that remediation is a defining characteristic of the new digital media.” [36]
Vormen van remediering waarbij voornamelijk de boodschap centraal staat en niet het medium waarin deze is gegoten noemen Bolter en Grusin ‘immediacy’. Bij de klassieke concerten met het werk van Mozart is het vrij lastig om als toeschouwer niet bewust te zijn van het medium, omdat muziek ook als medium kan worden beschouwd. Een concert heeft een zeer hoge mate van transparantie. Hiermee wordt bedoeld dat alle sporen van mediëring door de onmiddelijkheid van verschillende media wordt uitgewist. Bolter en Grusin: “Achieve immediacy by ignoring or denying the presence of the medium and the act of mediation.” [37]
Tegenover ’immediacy’ staat volgens Bolter en Grusin ‘hypermediacy’. Een voorbeeld waarbij nadrukkelijk het accent op het medium ligt en de technische aspecten duidelijk zichtbaar zijn waardoor er sprake is van hypermediacy, zijn de drie opera’s Cosi fan Tutti, Le nozze di Figaro en Don Giovanni. Deze zijn te zien op de site http://www.mozartdaponte.nl. Hier is sprake van ondoorzichtige representatie waarbij het medium voortdurend op de voorgrond treedt. [38] In dit geval zou er volgens Bolter en Grusin ook sprake zijn van intermedialiteit omdat er verschillende soorten mediums worden ingezet om Mozarts’ repertoire tot stand te brengen. Iedereen die deze site bezoekt kan zelf bepalen in welk medium hij of zij de drie opera’s van Mozart wil bekijken. De mogelijkheden op deze site zijn digitale opera, film, digitale themakanaal, radio, internet etc. Dit interactieve medium vergt van de toeschouwer handelingen en reacties waardoor het volgens Bolter en Grusin alle aspecten van een hypermedium bevat. [39] Het belang om Mozarts’ repertoire in verschillende mediavormen te presenteren is dat de geschiedenis en bestaande herinneringen over Mozart voor een groter publiek toegankelijk worden gemaakt waardoor (informatie over) Mozart in onze samenleving levendig wordt gehouden.
III. Gemediëerde herinneringen over Mozart
Volgens Marboe de artistieke directeur van het Weense Mozartjaar stond voorop dat de toeschouwer het ‘wonder’ Mozart moest blijven herinneren. Mozart zou dus niet alleen een persoon moeten zijn die in het verleden heeft geleefd, maar nog steeds een actueel personage is met kwaliteiten van deze tijd. Een Mozartjaar bood uitkomst om enthousiasme te creëren in alle generaties en alle sectoren van de maatschappij waardoor een nieuw en niet alleen een elitair publiek zou aantrekken. Op de site van het Weense Mozartjaar is te zien dat de organisatie geprobeerd heeft om alles in Mozartstijl om te zetten om zodoende Mozart in ‘leven’ te houden. De mediale middelen speelden daarbij een grote rol.
Binnen het Mozartjaar werd er optimaal gebruik gemaakt van de diverse mediatechnieken. Een eerste voorbeeld is dat er in het centrum van Wenen voor de toeristen Mozartzuilen stonden verspreid. Deze zuilen gaven digitale informatie over de plaatsen waar Mozart gedurende zijn leven sporen heeft achtergelaten. Een tweede voorbeeld is dat kinderen in contact werden gebracht met Mozart door een kindertentoonstelling met de titel ‘a Perfectly Normal Wunderkind’.
Een derde voorbeeld is dat jongvolwassenen de kans kregen om hun muziek met Mozart’s muziek te verweven. Een van die resultaten was een percussie optreden door jongeren in Wenen. Een vierde voorbeeld is dat jongeren ruimte kregen om te experimenteren met Mozart, want ze mochten hun eigen tentoonstelling creëren met schilderijen over Mozart. Deze drie voorbeelden laten zien dat Mozart deel uitmaakt van van deze tijd. Jongeren en ouderen raken geïnspireerd door Mozart en zijn ouvre waardoor ze Mozart op hun eigen manier representeren en levendig houden.
Een verschil met vroeger is dat tegenwoordig een herinnering op zoveel verschillende manieren tot uiting kan worden gebracht. Een gevolg is dat er al snel gedacht wordt dat het Mozartjaar gericht is op de commercie. De volgende zin afkomstig van een van de organisatoren bevestigt deze gedachte dan ook: “Elke euro die in het Weense Mozartjaar werd geïnvesteerd is in meervoud teruggekomen.” [40] De organisatoren hebben geprobeerd om in te spelen op de behoefte van een breed publiek. Het gevolg is dat er diverse gemediëerde activiteiten ontstaan rondom het Mozartjaar.
IV. Verkitschen van Mozart
Door Mozart op zoveel mogelijke manieren te remediëren kan het zo zijn dat het publiek het gepresenteerde als teveel of te overdreven bestempeld. Deze overdaad is ook te zien aan het totale aantal bezoekers. Het bezoekersaantal in Wenen lag rond de 47000. Het evenement duurde maar liefs drie dagen en er waren maar liefst 115 evenementen georganiseerd. [41] Het is een massa-evenement ter ere van één persoon. Maar dat is het niet alleen. Het gaat ook om alles wat eromheen hangt. Om de herinnering Mozart op het publiek over te brengen wordt er gebruik gemaakt van spraak, zang, televisie, film, internet, posters, cd’s, t-shirts, concerten, tentoonstellingen, beeldende kunst, schrift, chocolade, pruiken eigenlijk alles wat maar te bedenken valt om zodoende Mozart je huiskamer in te krijgen. Dergelijke producten zijn souvenirs met betrekking tot het culturele geheugen. Het gevoel dat ik hierdoor krijg is dat het evenement bestempeld kan worden als een kitsch evenement.
Maar wat is kitsch? Volgens Greenberg die in 1939 het artikel ‘Avant-garde and Kitsch’ heeft geschreven is kitsch een gevolg van de Industriële Revolutie. Kitsch werd een massaobject doordat er in die tijd veel producten met grote oplagen werden geproduceerd. Hij beschrijft kitsch als een middel ter vervanging van het onbetaalbare origineel en ziet kitsch als een imitatie van luxeproducten van de elite waarbij de verfijndheid verloren is gegaan. Mensen die deze imitaties van de echte luxe producten kopen zijn volgens Greenberg een nepcultuur of een vervangingscultuur die het echte niet kan betalen. Greenberg: “Formal culture has always belong tot the first, while the last had to content themselves with folk or rudimentary culture, or kitsch.” [42] De massa wil net zoals de elite zijn, maar kopen de minder verfijnde maar betaalbare producten. De producten wekken valse gevoelens op die volgens Greenberg cultureel niet correct zijn. Greenberg: “The masses are able to feel wonder and admiration for the culture, on no matter how high a plan, of its masters. This applies at least to plastic culture, which is accessible to all.” [43]
In onze huidige maatschappij heeft kitsch een andere functie gekregen. Het lijkt erop dat kitsch als middel wordt gebruikt om alle historische complexiteit te versimpelen en om een groter publiek te bereiken. Sturken beweert in haar artikel ‘Tourists of History: Souvenirs, Architecture, and the Kitschification of Memory’ dat wij in een ‘comfort culture’ leven waarin kitsch ‘an object of memory’ is. Zij schrijft dat kitsch in de 21e eeuw een middel is om een herinnering op een onschuldige en comfortabele manier in je geheugen op te slaan. In haar ogen zorgt kitsch voor het versimpelen van een hoge en lage cultuur en ontstaat er volgens haar een comfortcultuur waar dit onderscheid is verdwenen. [44]
In de tijd van de Industriële Revolutie werd kitsch als negatief ervaren, maar volgens Sturken heeft kitsch tegenwoordig een andere betekenis gekregen. Tegenwoordig wil het publiek iets zien, horen en hebben wat wel een beetje realistisch of historisch correct is, maar het moet niet al te ingewikkeld en te zwaar aanvoelen en het moet betaalbaar zijn. Een voorbeeld waarin de complexiteit van Mozart wordt terug gedrongen is te zien op de site van De Wereld Draait Door onder Cursus Mozart van Bas van Oort ter ere van het Mozartjaar. Hier legt de pianist van Oort aan het publiek uit waarom Mozart zo belangrijk voor ons is en hoe dat we Mozarts’ muziek op een correcte manier kunnen uitvoeren. Om het grote publiek te bereiken wordt de kern van het authentieke naar voren gehaald en het effect is dan dat Mozart wordt overdreven, uitgebuit en op verschillende manieren wordt gepresenteerd. Het Mozartjaar doet eer aan alle drie de aspecten. De verschillende mediatechnologieën versterken dit effect waardoor het eindresultaat als kitsch kan worden beschouwd.
In het geval van het Mozartjaar draagt kitsch bij aan het actualiseren en toegankelijk maken van Mozart en zijn repertoire. Dankzij het Mozartjaar is het beeld dat men voorheen van Mozart had verschoven. Mozarts’ repertoire is niet alleen voor de hoogopgeleide elitaire personen. “Nee” Mozart is juist voor een breed publiek toegankelijk geworden. De identiteitvorming die voorheen met Mozart werd verbonden is langzaamaan aan het verdwijnen. Mozart is een historisch figuur die dankzij de (media)ontwikkelingen meegaat in de tijd.
V. Slotbeschouwing
Een authentieke ervaring van Mozart is niet mogelijk omdat Mozart niet meer leeft maar ook omdat alles via representatie gaat. Het gevolg is dat Mozart op verschillende manieren (misschien te kitscherig) wordt gerepresenteerd. Weijers schrijft in ’Minimalism, Memory and the reflection of Absence’ dat mensen geneigd zijn om een aanwezigheid te creëren van iets of iemand die afwezig is om niet tot het stadium tot het vergeten te raken. Onze maatschappij is ook bang om te vergeten en haalt zodoende alles uit de kast om een groot historische figuur als Mozart te blijven herinneren. Door middel van verschillende mediatechnieken is het mogelijk om Mozart in een nieuw hedendaags perspectief te positioneren.
De historici zullen de hedendaagse Mozart niet kunnen waarderen omdat het de authenticiteit van Mozart aantast. Deze historici bestempelen het Mozartjaar dan ook als een kitschevenement. Zij geven de voorkeur aan een authentieke, klassieke ervaring. Duidelijk is geworden dat het beeld wat er vroeger over Mozart heerste geheel anders is dan het beeld dat er nu over Mozart bestaat. Vroeger was Mozart alleen maar voor de hoogopgeleide elitaire bevolking, tegenwoordig wordt Mozart door iedereen toegeëigend.
Het is duidelijk geworden dat er binnen ons cultureel geheugen een verschuiving heeft plaatsgevonden waarbij Mozart tegenwoordig voor iedereen uit elke bevolkingslaag toegankelijk is. Dankzij de organisatie van ‘het Mozartjaar’ en de ontwikkeling op het gebied van media en techniek zoals internet, geluidstechnieken en nieuwe visuele middelen is dit tot stand gekomen. De eerder getoonde voorbeelden laten dan ook duidelijk zien dat Mozart bij een jong en divers publiek nog steeds actueel is. Een nadeel is dat door het vele remediëren Mozart als kitsch kan worden beschouwd, maar het is aan de toeschouwer die dat bepaald. In ieder geval kan ik concluderen dat door middel van diverse technische mediale middelen het bestaande beeld over Mozart in de loop van de tijd is veranderd en dat Mozart in onze maatschappij nog steeds een rol als groot componist vervult. Het is duidelijk geworden dat er binnen ons cultureel geheugen een verschuiving heeft plaatsgevonden waarbij Mozart tegenwoordig voor iedereen uit elke bevolkingslaag toegankelijk is. Dankzij de organisatie van ‘het Mozartjaar’ en de ontwikkeling op het gebied van media en techniek zoals internet, geluidstechnieken en nieuwe visuele middelen is dit tot stand gekomen. De eerder getoonde voorbeelden laten dan ook duidelijk zien dat Mozart bij een jong en divers publiek nog steeds actueel is. Een nadeel is dat door het vele remediëren Mozart als kitsch kan worden beschouwd, maar het is aan de toeschouwer die dat bepaald. In ieder geval kan ik concluderen dat door middel van diverse technische mediale middelen het bestaande beeld over Mozart in de loop van de tijd is veranderd en dat Mozart in onze maatschappij nog steeds een rol als groot componist vervult.
