Mediated Memories zijn, volgens José van Dijck, de activiteiten en objecten die we door middel van mediatechnologieën produceren en toe-eigenen, om voor onszelf een gevoel van verleden, heden en toekomst in relatie tot anderen te creëren en te recreëren. [16] De manier waarop we omgaan met het verleden wordt sterk beïnvloed door de visualisering van dit verleden. Film speelt een grote rol in de vorming van cultureel geheugen en de manier waarop de geschiedenis beleefd wordt.
In dit essay wordt onderzocht op welke manier de mediatechnologie film de herinnering aan Mozart medieert. Hiervoor wordt gebruik gemaakt van Milos Formans Amadeus (“Peter Shaffer’s Amadeus: Director’s Cut”) uit 1984. (Lees hier de synopsis van Amadeus) Deze naam refereert aan het gelijknamige toneelstuk uit 1979 van Peter Shaffer, waarop de film gebaseerd is. Er zijn vanaf 1936 maar een paar films geproduceerd die het leven van Mozart laten zien. Hiervan is Amadeus veruit de meest bekende film. Om de mediëring van Mozart door middel van de film te analyseren, wordt onderzocht hoe er is omgegaan met het verleden en hoe de film de beeldvorming van de herinnering aan het verleden heeft beïnvloed. Hierbij zijn de volgende onderzoeksvragen gesteld: Mozart wordt in de film niet bepaald positief weergegeven. Welke (verandering in) betekenis brengt dit met zich mee? Geeft de film een ander beeld van Mozart dan het beeld dat men voorheen van hem had? Hoe beïnvloedt dit de herinnering aan Mozart wat betreft het cultureel geheugen?
I Amadeus en authenticiteit
De film Amadeus is opgenomen in Praag, waar als gevolg van het communisme vrijwel niets veranderd is aan de 18e eeuwse architectuur. Hierdoor hangen er bijvoorbeeld geen reclameborden aan de gevels en zijn de straatlantaarns nog origineel. De uitvoeringen van de opera’s van Mozart zijn opgenomen in het Nationaal Theater van Praag, een 18e eeuws houten operagebouw waar Mozarts Don Giovanni daadwerkelijk op 20 oktober 1787 zijn première beleefde. Voor elke opnamedag in dit gebouw werden honderden kaarsen aangestoken, de opnames stonden stil als er geen sneeuw lag en honderden loodzware kanonnen moesten verplaatst worden zonder de sneeuw te vertrappen. Hiermee hebben de makers een zekere mate van authenticiteit willen bereiken. Ze willen door middel van een zo transparant mogelijke representatie van het verleden zonder duidelijke tussenkomst van een medium een suspension of disbelieve bij de beschouwer teweegbrengen. Het beoogde resultaat is dat het getoonde geloofwaardig overkomt en de film als realiteit geaccepteerd wordt. Wanneer een medium onzichtbaar is geworden voor een beschouwer en deze zich daardoor niet bewust is van het medium, is er sprake van wat Bolter & Grusin immediacy noemen. [17] Deze term duidt het streven naar een zo transparant mogelijke representatie aan, waarbij de indruk wordt gewekt dat het gerepresenteerde zich zonder tussenkomst van een medium aan de toeschouwer presenteert waardoor deze het gevoel heeft aanwezig te zijn bij de gebeurtenis. Deze immediacy gaat hand in hand met film als een hot medium. ‘A hot medium is one that extends one single sense in “high definition.” High definition is the state of being well filled with data.’ [18] Door de mate van authenticiteit die gecreëerd wordt door de enscenering van de film, het decor, de plek en het gebruik van kostuums, krijgt de beschouwer een idee van het verleden. De film geeft de informatie die nodig is om zich in te kunnen leven in het verhaal. De beschouwer krijgt te zien hoe men er vroeger uitzag, hoe de architectuur was, hoe men at en dronk en dergelijke. Hierdoor is film een passief medium, want er wordt geen beroep op de verbeelding gedaan. Door deze passiviteit van de beschouwer wordt het medium film door McLuhan bestempeld als een hot medium.
Toch is er in Amadeus ook enigszins sprake van hypermediacy, aangezien de nadruk is gelegd op het gebruik van een bepaald medium. Dit medium is in Amadeus het gebruik van kostuums; tegenwoordig draagt men geen hoepeljurken of roze pruiken, maar door het gebruik van kostuums en pruiken wordt de toeschouwer zich bewust van de afstand in tijd. Als gevolg hiervan wordt deze zich ook bewust van het medium. De zichtbaarheid van het medium heeft als gevolg dat er een zekere afstand tussen de beschouwer en de film ontstaat en het gerepresenteerde niet als realiteit wordt gezien. Immediacy leidt dan ook, volgens Bolter en Grusin, tot hypermediacy. Ze schrijven in hun boek Remediation: Understanding New Media: “The desire for immediacy leads digital media to borrow avidly from each other as well as from their analog predecessors such as film, television, and photography.” [19] Door het gebruik van de verschillende vormen, worden we ons bewust van het medium. Tevens is er gebruik gemaakt van het medium muziek. Door de representatie van een medium (muziek) in een ander medium (film) is er sprake van remediation. [20] Film is één van de meest omvattende media waarbij beeld en geluid worden gecombineerd. Een film met een componist als thema is hier een overduidelijk voorbeeld van. Door middel van dit proces van remediation willen we de media vermenigvuldigen, maar tegelijkertijd willen we alle tekenen van een bepaald medium onzichtbaar maken. Er is, naast de combinatie van film en muziek op meerdere vlakken sprake van remediation; de film is geschreven naar aanleiding van het toneelstuk uit 1979. Dit toneelstuk werd net als het filmscript geschreven door Peter Shaffer en wordt nog steeds opgevoerd. Het filmscript is gepubliceerd in boekvorm door de uitgeverij Penguin Books en naar aanleiding van de film is het nummer Rock me Amadeus gemaakt. Inhakend op het succes van de film, kwam de Oostenrijkse artiest Falco met dit nummer dat een enorme hit werd. Wat betreft de clip van dit popnummer is er tevens sprake van het eerder genoemde hypermediacy, onder andere doordat in deze clip Mozart neergezet wordt als een punker met pruiken met in verschillende kleuren. Meer informatie over Rock me Amadeus is te lezen in Mozart, de muziek.
II De (ver)vorming van Mozart
Film is een laagdrempelig medium, dat een groot publiek kan bereiken. Door deze toegankelijkheid word hiermee eerder kennis opgedaan van het leven van Mozart, dan een minder toegankelijk medium als bijvoorbeeld een geschiedenisboek. Wanneer de gegevens niet correct worden weergegeven, heeft dit een belangrijke invloed op de vorming van herinneringen. In tegenstelling tot de zo correct mogelijke historische representatie van de tijd, zijn er in de representatie van Mozart als persoon meerdere historische incorrectheden te bespeuren. Peter Gay beschrijft in zijn biografie Mozart de ontstaansgeschiedenis van de composities die, in tegenstelling tot wat er in de film gesuggereerd wordt, vrijwel altijd in opdracht geschreven werden. [21] In Amadeus wordt uitgegaan van een goddelijke inspiratie die Mozart geschonken wordt. Salieri krijgt een door Mozart geschreven origineel partituur in zijn handen. Het is in één keer opgeschreven zonder doorhalingen en laat Salieri de genialiteit van Mozart beseffen. Peter Gay ontkent deze veronderstelling. Volgens hem hebben de composities wel degelijk verbeteringen bevat. In The Cambridge Music Guide staat ook een aantal gegevens dat niet overeenkomt met de film. Zo is het niet Salieri die Mozart de opdracht geeft voor de dodenmis, maar graaf Walsegg zu Stupagg. Het beeld dat de film van Salieri geeft, is een middelmatige componist die een ongelijke concurrentiestrijd voerde met Mozart. [22] Salieri beweert in Amadeus dat hij Mozart heeft vermoord. Of hij dat ook gedaan heeft, wordt niet duidelijk. De film geeft de beschouwer echter allerlei argumenten waarom hij Mozart vermoord zou kunnen hebben, zoals zijn jaloezie ten opzichte van Mozart die door God uitgekozen was om de hemelse melodieën op aarde te brengen. Salieri zelf was echter ook een groot componist. Hij had meerdere studenten, waaronder Beethoven, Listz en Schubert. Salieri was geen concurrent van Mozart, maar een ondersteunende factor. [23] Historische correctheid was voor de makers van de film, de regisseur Milos Forman en de schrijver Peter Shaffer, geen essentieel punt. Er wordt op geheel eigen wijze en vanuit een ander perspectief (het perspectief van Salieri) het verhaal van Mozart verteld. De representatie van Mozart wordt zodoende vanuit de ander gerepresenteerd. Dit heeft tot gevolg dat zowel de herinnering aan Mozart als aan Salieri vervormd zijn en daardoor niet correct.
III Performance van het verleden
Wolfgang Amadeus Mozart heeft een originele esthetische status. Hij wordt beschouwd als één van de belangrijkste componisten van de Klassieken en zijn muziek wordt gerekend tot de hoge cultuur. De componist wordt in de film echter niet als een ‘held’ afgebeeld, maar als een labiel, verwend en vulgair persoon. Er ontstaat als gevolg hiervan in Amadeus een groot contrast tussen zijn magnifieke muziekstukken die uit goddelijke inspiratie ontstaan zijn en Mozart als een persoon zonder enige diepgang. Op die manier krijgt Mozart een dubbele betekenis. Er is zodoende op letterlijk en figuurlijk vlak sprake van infantilisering. De complexiteit wordt hier aan de ene kant weggehaald door zijn gedrag en aan de andere kant door het beeld dat wij krijgen van Mozart als persoon zonder diepgang, een geniaal persoon die niet wist wat hij deed. Door deze infantilisering is er sprake van wat Marita Sturken kitschification noemt. De weergave van Mozart met zijn gegiechel en exorbitante gedrag zullen van invloed zijn op de herinnering bij het grote publiek. Dit publiek zal in de herinnering het beeld van de acteur Tom Hulce zien.
Naast het vereenvoudigingen van het karakter Mozart is er tevens sprake van dit verschijnsel in de opvoering van de vaudeville Don Giovanni, waarbij het lijkt alsof het geparodieerd is. Deze opvoering is zo overdreven dat hier evenzo sprake lijkt te zijn van kitschification wat een bepaalde afstand tussen de beschouwer en de film veroorzaakt. In The Cambrigde Music Guide staat beschreven dat Mozart diepgang creëerde door onderwerpen als sociale klasse en sekse te representeren in Don Giovanni. [24] Als derde heeft het simplificeren van het verleden kitschification tot gevolg. In het Europa van de 18e eeuw deden verschillende maatschappelijke en culturele gebeurtenissen zich voor, zoals de Industriële en de Franse revolutie die beide niet in de film genoemd worden of tot uiting komen.
De film is hierdoor een performance van het verleden; het verleden wordt gereduceerd tot een simpel verhaal ontdaan van de complexiteit van die periode. Het is een kostuumdrama met een postmoderne knipoog dat de spanningen van die tijd onzichtbaar maakt. De herinnering aan deze periode wordt als gevolg hiervan beter behapbaar en prettiger om te herinneren. Hierdoor is de film voor iedereen toegankelijk en vervaagt de scheidslijn tussen de hoge en lage cultuur. Geschiedenisboeken zijn daarentegen evenmin objectief, want ook deze zijn altijd in een bepaalde context geschreven. De historicus is, net als de filmmaker, genoodzaakt een bepaalde geschiedenis een begin en een eind te geven en dus maar een deel van het verhaal te vertellen. Media en geheugen transformeren elkaar. Wat herinnerd wordt, is afhankelijk van wat belangrijk geacht wordt. Net als geheugen zijn media dynamisch in die zin dat ze elkaar constant manipuleren en (ver)vormen. [25]
IV Mozart vs. Amadeus
De vervaging van de scheidslijn tussen de hoge en de lage cultuur wordt nog eens verduidelijkt door de Mozart-hype die de film in de jaren tachtig ontketende. De film kreeg acht Oscars, waaronder voor ’Beste Film’ en ‘Beste acteur’. Over heel de wereld kreeg deze film succes. De muziekhistoricus Robert Marchall schreef in zijn boek Mozart Speaks: Views on Music, Musicians, and the World; “Mozart became the most popular, most well-known, most purchased and, I do believe, the most truly enjoyed of the classical composers, readily displacing Beethoven, Tchaikovsky, and anyone else who, before 1980, might have disputed his claim to that position.” [26]
Slotbeschouwing
In steeds grotere mate beïnvloeden de nieuwe mediatechnologieën ons (cultureel) geheugen. Niet alleen beïnvloeden zij onze herinneringen, maar tevens vormen zij onze herinneringen. Dit geldt niet alleen voor ons individueel geheugen, ook ons collectief geheugen wordt beïnvloed. Door de film weet een groot publiek hoe het leven van Mozart als componist aan het Weense hof er uit zag. De jaloezie van Salieri voor Mozarts genialiteit had een arme dood voor Mozart ten gevolge. Of Mozarts leven daadwerkelijk zo verlopen is? Dit is in ieder geval wat Peter Shaffer van het verleden gemaakt heeft. De film Amadeus bracht vele mensen in contact met de componist Mozart en zijn muziek. De componist werd door mensen herdacht, die misschien anders nooit met hem in aanraking zouden (willen) komen. De effectiviteit van de film als herdenkingsmiddel is hierdoor omvangrijk (geweest). Een film is voor veel mensen laagdrempelig en kan daardoor een groot publiek bereiken.
De representatie van Mozart maakt duidelijk dat film de werkelijkheid kan manipuleren en mediëren. Er is in Amadeus maar een klein deel van het verhaal van Mozart verteld. Dit heeft invloed op de herinnering. Film maakt in de huidige samenleving onderdeel uit van de manier van omgaan met het verleden en neemt hierin meer en meer de rol van boeken over. Als gevolg van de hype rondom de film en bijbehorend rondom Mozart, heeft de componist bij een groot aantal mensen een plek gekregen in hun cultureel geheugen, ook al is dit veelal in de gedaante van de acteur Tom Hulce met zijn gegiechel. Door deze historische incorrectheid hebben veel kijkers een onjuist beeld, zowel van Mozart als van Salieri. Of een film historisch correct is of niet, is niet echt belangrijk. Waar naar gekeken moet worden, is wat een film als Amadeus toevoegt aan het idee van het verleden. Doordat de film door middel van beelden van het verleden een bepaalde herinnering oproept, kan het gezien worden als een erfgoedplaats. Nu zal Mozart onder invloed van Amadeus bij veel mensen bekend staan als een giechelende malloot die zich niet realiseert wat zijn muziek betekent en er eigenlijk niets zinnigs over kan zeggen dan ‘grappig’. Het publiek dat deze film heeft gezien, wordt echter steeds kleiner en zal minder invloed hebben op de mediëring van Mozart dan in de jaren tachtig. Hieruit blijkt dat de media verantwoordelijk zijn voor wat we (selecteren als) herinneren.
